امام صادق اصلاح طلبی با درون مایه های فرهنگی و فکری

جعفر ابن محمد الصادق (ع) را می توان نخستین بنیا  نگذار اصلاحات فرهنگی و فکری  در جهان اسلام دانست که هم اهل تشیع و هم اهل تسنن از مشرب فکری و علمی آن امام بزرگوار سیراب شده اند.

امام صادق با بهره گیری از  شرایط تاریخی زمان خود و شرایط فرهنگی و علمی که پدر جلیل القدرش امام محمد باقر (ع) ایجاد کرده بود،  توانست به راحتی انقلاب فرهنگی را در جهان اسلام ایجاد کند.

اگر جهان اسلام تا زمان قبل از امام صادق بدنبال گسترش مرزهای جغرافیایی خود در بین قبائل ، مناطق و کشورهای منطقه بود ، اما همین گسترش نیازمند ساخت و ترویج بنیان های فرهنگی بر مبنای علوم روز بود که خارج از احساسات قومی و دینی به سئوالات جهان علم پاسخ دهد. در این میان درگیری سیاسی در بخشی از جهان اسلام که خود را حاکم بر مردم می دانستند و تغییر حکومت از بنی امیه به بنی عباس و نیز شرایطی فرهنگی که  امام باقر در جامعه اسلامی ایجاد کرده بود و جوانان را به سوی دریافت علم سوق می داد ، ماموریتی از پیش تعیین شده را برای امام صادق تعریف می کرد که به تبیین فرهنگی ، فکری و علمی اسلام بپردازد.

از طرفی گسترش اسلام نیز دسترسی مسلمان به دیگر منابع علمی در کشورهایی چون ایران ، مصر و بخشی از اروپا فراهم کرده بود که عمدتا از نحله های ضددینی و یا تحریف شده ادیان یهود و مسیحیت تغذیه فکری می شدند.

این موضوع سبب شد که مسلمانان با مجموعه ای از آرا و اندیشه های ترجمه شده روبرو شوند که هر یک صدها سئوال را در برابر یک جامعه دینی قرار می داد و لازم بود کسانی بار توسعه فرهنگی و علمی جهان اسلام و پاسخگویی به سئوالات مسلمانان را نه با جنگ و شمشیر و زندان بلکه با پایه های قوی فکری و اندیشه ای به دوش کشند.

امام باقر ، امام صادق و امام رضا(ع) بیشترین حرکات را برای شریعت سازی و ایجاد اصلاحات اندیشه ای و فرهنگی در جهان اسلام سامان دادند و در بین این سه امام همام ، امام صادق با تربیت دانشمندان بزرگ و ایجاد شبکه های علمی در سراسر جهان اسلام که از سرچشمه معارف اهل بیت سیراب می شدند ،  به فربهی این اصلاحات کمک شایانی کرد.

امام پنجم شیعیان بر دو مبنای قران واهل بیت و با محوریت عقل ، پایه های اساسی فرهنگ و اندیشه را در اسلام بنا گذاشت و به توسعه علمی و فرهنگی این دین نو پا عمق بخشید.

شاگردان امام باقرعلیه السلام پس از شهادت آن‏ حضرت به گرد شمع وجود امام صادق علیه السلام حلقه زدند. امام علیه السلام نیز با جذب‏ شاگردان جدید به تاسیس یك نهضت عظیم فكرى و فرهنگى و بالنده مبادرت ورزید، به ‏گونه‏اى كه طولى نكشید مسجد نبوى در مدینه منوره و مسجد كوفه در شهر كوفه به ‏دانشگاهى عظیم تبدیل شد.

از حوزه علمیه امام صادق علیه السلام شاگردان برجسته‏اى ‏كه خود بعدها به عنوان استاد و اسطوانه جهان تشیع به شمار مى‏آمدند و هر كدام ‏موسس كلاس‏هاى بزرگ علمى، و صاحب تالیفات شدند بروز نمودند؛ مانند هشام بن حكم، جابر بن حیان، زراره بن اعین، ابان بن تغلب، مفضل بن عمر، هشام بن سالم، مؤمن‏الطاق و...

امام صادق در حلقه ای درس خود که گفته می شود ، بیش از چها هزار نفر شاگرد و طلبه داشت ، با تاکید بر عقل گرایی با برخی از تاثیرات سو تفکرات وارداتی به جهان اسلام مثل رهبانیت ، غالی گری ، احساس گرایی ، ماتریالیست و ... مقابله می کرد و با اینکه پیروان گسترده ای یافته بود اما حاکمیت فرهنگی در جهان اسلام به را حاکمیت سیاسی ترجیح می داد و هیچ گاه وارد مبارزات سیاسی برای دستیابی به قدرت نشد . هرچند که رابطه خوبی هم با عناصر قدرت نداشت.

شیوه امام پس از تعلیم و تربیت شاگردان ، انجام مناظره و پاسخگویی علمی به مخالفان بود. گفته می شود صادق آل محمد و شاگردانش صدها مناظره علمی را با پیروان دیگر ادیان و مکاتب فکری برگزار می کردند.

بد نیست به گوشه ای از مناظرات امام توجه کنیم :

ابوشاكر دیصانی از بزرگترین متكلمان زنادقه و ملحدین به شمار می‎رود. وی كه سابقه بحث‎های متعددی را با امام دارد هنگامی كه می‎خواهد نظر و دلیل امام را در حدوث عالم بداند به امام می‎گوید: «انك احد النجوم الزواهر و كان آباوك بدوراً بواهر و امهاتك عقیلات عباهر و عنصرك من اكرم العناصر و اذا ذكر العلماء فبك تثنی الخناصر فخبرنی ایها البحر الخضم الزاخر ما الدلیل علی حدوث العالم» ؛ «تو یكی از ستارگان درخشان هستی و پدرانت ماههای درخشنده آسمان معرفت و مادرانت دانایان و اهل كمال هستند و نهاد تو از بهترین نهادها و سرشت‎هاست و هرگاه ذكری از علما می‎شود، انگشتان به سوی تو اشاره می‎كنند؛ ای دریای پر آب و گرانمایه، دلیل بر حدوث عالم چیست؟»

ابوشاكر پس از استماع دلیل امام صادق علیه السلام از امام تشكر می‎كند و می‎گوید: چون می‎دانست كه عادت ما بر این است كه تا چشمانمان نبیند و امری را با یكی از حواس خود، حس نكنیم، نمی‎پذیریم شما هم از همین راه ما را قانع كردید. همچنین ابن ابی العوجاء كه مشهورترین متكلم ملحد زمان امام صادق علیه السلام محسوب می‎شود، وی امام را در بحث علمی به دانه‎های سرخ آتش تشبیه می‎كند، كه مخاطب را در آن مخمصه راه فراری نیست كه گرفتار حملات علمی امام می‎شود و به ناچار باید خود را تسلیم كند. وی زمانی كه در مسجد الحرام در میان جمعی از یاران خود به بحث با امام می‎پردازد و وقتی در برابر براهین و دلایل امام حرفی برای گفتن ندارد به اطرافیان خود می‎گوید: «سألتكم أن تلتمسوا لی خمره فالقیتمونی علی جمره» ؛ «من از شما خواستم تا یك بحث و كار آسوده برایم فراهم كنید و شما مرا بر روی آتش گداخته انداختید.» امام صادق علیه السلام در مناظرات و برخورد با اهل كتاب سعی می‎كردند كه از مطالب مورد قبول طرفین كه هم در قرآن و هم در كتاب آسمانی آنها وجود داشت، به عنوان ادله مدعای آنها استفاده كنند و ضمن سفارش اصحاب، به مهربانی با اهل كتاب كه با مسلمین معاند نبودند، آنها را تشویق به تشرف به دین اسلام می‎كردند.

امام صادق در دوران 34 ساله امات خود از سه گروه تحت فشار بود ، نخست خلفای اموی و عباسی که حاکمیت خود را با وجود امام پنجم در خطر می دیدند، دوم مدافعان تفکرات وارداتی شرق و غرب و سوم صاحبان تفکرات درون اعراب مثل زناداقه.

جعفر بن محمد در این سالیان نه چندان کوتاه احیاگر تفکر شیعی شدند نه به این عنوان که مذهب جدیدی را تاسیس کرده و راه خود را از اسلام جدا کرده باشند ،  بلکه در راستای سیاست ها و تفکرات اصلاح طلبانه امامان پیش از خود از جمله امام حسین (ع) ، شرایط را مناسب دیده و با روشی نوین که همان انقلاب فرهنگی بود ، تلاش کرد تفکر شیعی را احیا کند . تاثیر امام صادق بر علمای سنی را می توان دلیل مهمی بر این موضوع دانست تا آنجا که ابوحنیفه نعمان بن  ثابت رئیس مذهب حنفی مدت دو سال از محضر امام صادق علیه السلام بهره جست و خود اعتراف كرد كه: «كسی را از امام جعفر صادق داناتر ندیدم.» و همچنین اقرار كرد كه: «اگر آن دو سال كه نزد امام صادق علیه السلام بودم، نبود؛ چیزی نمی‎دانستم و به مهلكه افتاده بودم.» همچنین نقل است: روزی مردی از ابوحنیفه سؤال كرد، اگر شخصی مال خود را برای امام وقف كند، در این صورت مستحق این مال كیست؟ ابوحنیفه جواب داد: مستحق جعفر صادق علیه السلام است، زیرا او امام به حق است.

نویسنده منصف اهل سنت عبدالحلیم جندی، امام صادق را این گونه توصیف می كند: «امام جعفر صادق(ع) به منزله قلب اسلام است. نسبت او به رسول اكرم و ابوبكر و علی می رسد، او در دین، پیشوا و در علوم طبیعی، دریایی بود.»

امام صادق با جامعه اسلامی از دو طریق عادی مثل سفر حج و عمره و سفر جهت تعلیم مسائل شرعى و برقرارى رابطه توسط وكیلان و یا جذب طالبان علم در حوزه علمیه خود و اعزام شاگردان به اقصی نقاط جهان اسلام ارتباط برقرار می کرد.

آن حضرت گرچه قیام مسلحانه بر ضد طاغوت‏هاى عصرش نكرد، ولى با شمشیر زبان و قلم، در هر فرصتى به جنگ آنها رفت و آنها را محكوم كرد، و در مورد قیام ‏مسلحانه، به یكى از شاگردانش به نام سدیر كه در كنار چند عدد گوسفند توقف كرده‏ بودند فرمود: «والله لو كان لى شیعه بعدد هذه الجداء ما وسعنى القعود؛ سوگند به خدا اگر شیعیان (راستین) من به اندازه تعداد این گوسفندها بودند، خانه نشینى‏ برایم روا نبود، و قیام مى‏كردم.» وقتى كه سدیر آن گوسفندها را شمرد، هفده عدد بودند.

شهید اول در كتاب فصول المهمه است كه می‎نویسد: «یقال انه مات بالسم فی ایام المنصور» پس از آن كه خبر رحلت امام صادق علیه السلام را به منصور دادند، وی گفت: «ان جعفراً كان ممن قال الله فیه ثم اورثنا الكتاب الذین اصطفینا من عبادنا و كان ممن اصطفی الله و كان من السابقین بالخیرات»؛ همانا جعفر از كسانی بود كه خداوند درباره آنها فرموده، كتاب و علم الهی را نزد برگزیدگان از بندگانمان به ارث نهادیم و او از كسانی بود كه خداوند او را برگزیده بود و از پیشی گیرندگان در نیكی‎ها و خیرات بود.» به راستی كه دشمن هم امام را می‎شناسد و نمی‎تواند وجودش را تحمل نماید، چون او وارث حقیقی علم الهی و برگزیده واقعی خداوند و شایسته رهبری و هدایت جامعه بود و این حقیقت برای حاكم قسی القلبی چون منصور بسیار تلخ بود.

امام صادق را به واقع اصلاح طلبی با درون مایه های فرهنگی و فکری دانست.

ديدگاه خود را ارسال کنيد!