۱- اول اینکه ساخت این فیلم صدوبیست دقیقه ای به لحاظ هـزینه ، معادل احداث پروژه راه آهن شیراز- اصفهان هزینه داشته است !  ۵۰۰ میلیون دلار برای بیان یک روایت حرفه ای از ماجرای حضور نظامی شش سال اخیر آمریکا در عراق باید دیدنی باشد. در واقع برای هر دقیقه این فیلم به اندازه هزینه ساخت و احداث دو و نیم کیلومتر راه آهن پول صرف شده است ! کارگردان چه می خواهد بگوید ؟ و این روایت پانصد میلیون دلاری روایت چیست ؟ روایت فتح و ظفر ؟ یا روایت شکست ؟ یا روایت دشواری های عراق؟ این فیلم داستان «حضور» است . حضوری در عراق . اما این حضور را کارگردان آمریکایی چگونه ارزیابی کرده ؟

۲- نکته دوم هم اینکه جالب است بدانید کارگردان این فیلم یک زن است . کاترین بیگلو،زنی که برای ساخت این فیلم مدت زیادی وقت در عراق صرف کرده است .جالب تر اینکه کاترین همسر سابق جیمز کامرون است ! کامرون که امسال فیلمش، آواتار، برندۀ سه اسکار شد و رقیب اصلی اش «مهلکه» است ساخته کاترین ، همسر سابقش شش جایزۀ اسکار را برد!

 ۳- فیلم داستان چند متخصص خنثی کننده بمب در عراق است. گروهی از سربازان آمریکایی که متخصص خنثی کردن بمب هستند بر اثر یک انفجار رئیس خود را از دست می دهند و«جیمز» (با بازی جرمی رنر)به عنوان رئیس جدیدی برای آنان می آید که رفتارش با رئیس قبلی فرق میکند. ابتدا تنش بین او و گروهش زیاد است تا جایی که حتی فکر کشتن او به سر یکی از افراد گروه میرسد اما با پیش آمدن وقایعی سخت و بروز شجاعت هایی حیرت آور از جیمز ، همه او را می پذیرند ... اما مشکلات در عراق بسیار است.مشکلاتی که فیلم روایتگر شدت و عمق آنهاست. مشکلاتی که بنا به تعبیر کارگردان در قالب بمب و انفجارهای هرروزه تجلّی یافته و حداکثر کار شجاعترین سربازان آمریکایی خنثی کردن این بمب هاست و نه خنثی کردن ریشه مشکلات.

۴-  خنثی کردن بمب کاری نفس گیر و کـُـشنده است . کسی که به سمت خنثی کردن بمب می رود باید از وحشت و هراس مرگ عبور کرده باشد چرا که می داند به سمت تکه تکه شدن و کشته شدن می رود . و داستان بمب و انفجار در عراق داستان ماجرای چند ساله اخیر ارتش آمریکاست در این کشور . طبق آمارها به طور متوسط روزانه ده نفر در عراق در اثر انفجار بمب کشته می شوند. هر روز در جایی و در گوشه ای بمبی است و انفجاری و حداکثر توان نیروهای ارتش، خنثی سازی این تجلّی مشکلات است و نه علت مشکل . فیلم روایتگر حضور ارتشی است که با متن زندگی مردم و ریشه های جامعه عراقی ارتباطی نگرفته و نیافته است. ارتشی که امنیت را به صورت «روزانه» تامین کرده است. و جالب اینجا که  گوشه گوشه های فیلم به نحوی نشانگر این واقعیت است که با وجود تمام این انفجارها زندگی در میان توده مردم عراق و در متن و بطن جامعه جاری و در جریان است. مردم مشغول زندگی روزانه خود و نظاره گر حضور نیروهای آمریکایی و درگیری بخش محدودی از بدنه جامعه عراق با سربازان آمریکایی هستند . مردم نه این سو هستند و نه آن سو . مردم نه علیه سربازان جوان آمریکایی اند و نه طرفدار و له بمب گذاران عراقی . مردم نظاره گرند .نظاره گرانی متعدد و در همه سو . ۵- ترجمه های مختلفی برای نام این فیلم انتخاب شده است. برخی  « Hurt Locker » را "مهلکه" ترجمه کرده اند و برخی "قفس رنج". این انتخاب دوم کمتر استفاده شده اما بهتر به نظر می رسد. چرا که اشاره دارد به لباس مخصوصی که افراد خنثی کننده بمب می پوشند . لباسی که مانند یک قفس است و خنثی کننده را که در شرایط رنج و اضطراب است در بر می گیرد یا قفل می کند.

۶- این کار نفس گیر خنثی کردن بمب که با تپش های قلب فرد خنثی کننده و نیروهای اطرافش همراه است در برخی از صحنه های فیلم به شکل بسیار تلخی روایت می شود. دو قطعه تلخ در این ماجراهای خنثی کردن بمب نمایش داده می شود . یکی از این صحنه ها مربوط به تصویر مردی است که چندین کیلو بمب به زور به او متصل شده و او عاجزانه التماس می کند که بخاطر فرزندانش بمب ها را از او جدا کنند. او مرتب شهادتین می گوید .جیمز تا آخرین لحظه ها و درحالی که مرد عراقی مرتبا یارب می گوید ، تمام تلاشش را می کند اما مرد بیچاره کشته می شود. صحنه دیگر مربوط به حمله سربازان عراقی به ساختمانی است که در آن بمب ساخته می شود . آنجا جسد کودکی را پیدا می کنند که توسط عراقی ها کشته شده و در درون شکم او بمب کار گذاشته شده و سپس شکم کودک دوخته شده است .جیمز شکم کودک را باز کرده و بمب را خارج می کند .  

۷- جلوه های ویژۀ این اثر ، همچنان هم که از مضمون فیلم بر می آید باید بسیار دشوار و فنی باشد که هم اینگونه هم هست . جلوه های ویژۀ "مهلکه"  نشانگر توان فوق العاده سینمای آمریکا در خلق صحنه های انفجار است . در صحنه ای از فیلم ، بمب در پشت سر خنثی کنندۀ بمب منفجر می شود . در اثر امواج انفجار او به هوا پرت شده و همزمان دوربین برخاستن ذرات و براده های آهن زنگ زده از روی سطح سقف یک خودروی سوخته را نشان می دهد. نمونه این صحنه در فیلمهای متعددی نشان داده شده اما"مهلکه" بیانی است فوق العاده دیدنی از نحوه رفتار و اثر موج انفجار .

۸ - حرکت های دوربین در بسیاری از صحنه ها به حرکت دوربین در فیلمهای مستند نزدیک است و این در بسیاری از کنش ها و درگیری ها بر جذابیت روایت فیلم می افزاید .این نحوه جابجایی دوربین در برخی از بخشهای فیلم به طور کامل با نحوه فیلمبرداری یک فیلم مستند همخوانی پیدا کرده است. فیلمبرادری این کار دشوار ، به بهترین شکل انجام یافته همچنان که "مهلکه"  به جهت فیلمبرادری نیز نامزد اسکار شد.

۹- کاترین بیگلو کارگردان فیلم کوشیده تا در روایت حضور سربازان جوان آمریکایی در عراق تا حد امکان جانب بی طرفی را اتخاذ کند . اما همچون بسیاری فیلمهای هالیوود ، در برخی صحنه ها نتوانسته از خودستایی های آمریکایی که امری مبتلابه در سینمای آمریکاست برکنار بماند . در صحنه ای از فیلم گروهی از نظامیان در وسط صحرا به کمین نیروهای مبارز عراقی گرفتار می آیند. در این میانه چند جوان آمریکایی با گلوله های تک تیراندازان عراقی نقش زمین می شوند. فیلم صحنه نفس گیری از چالش تک تیرانداز آمریکایی (با امکانات نظامی مجهز) و تک تیرانداز عراقی (بی هیچ تجهیز ویژه ای) را ،به بهترین شکل به تصویر می کشد . صحنه ای که یادآور فیلم فوق العاده زیبای «دشمن پشت دروازه Enemy at the Gates» ساخته ژان ژاک آنوی است . در این صحنه کاترین به تصریح توان فوق العاده و جنگ آوری تک تیرانداز عراقی را نشان می دهد . نفس کشیدن برای یکی از جوانان آمریکایی مشکل شده و از شدت وحشت حالت خفگی به او دست داده .چند همقطارش با گلوله های عراقی نقش زمین می شوند. اما سرانجام تک تیر انداز آمریکایی ، عراقی را با گلوله ای که آغشته به خون همرزم آمریکایی اش شده به زمیم می اندازد ! پوکۀ گلوله خونین با افتخار به سینه خاک صحرا می نشیند ... همان خودستایی آمریکایی و هالیوودی که خانم کاترین تقریبا کوشیده از آن دور باشد اما در اینجا به دامش گرفتار آمده .

۱۰- جالب ترین نکته نحوه اتمام فیلم است . جیمز پس از یک سفر به آمریکا مجدداً به عراق باز می گردد و آخرین صحنه فیلم قدمهای استوار او را در حالی که برای ماموریت جدید از هواپیما پیاده می شود و لباس قفس رنج را پوشیده و به سمت خنثی کردن بمبی دیگر می رود ، نشان می دهد . جالب تر زمانی می شود که بر روی تصویر نوشته مشود : ماموریت جدید ۳۶۵ روز است ! یعنی با وجود تمام مشکلاتی که در متن فیلم به روایت آنها پرداخته شده ، حضور این ارتش حداقل برای ۳۶۵ روز دیگر در این کشور ضروری است ؟!...*

--------------------------------------------------------------------------------

* اگر خبری از مشکلی راجع به خود یا یکی از بستگانمان را بشنویم چه اندازه ناراحت و برافروخته می شویم اما به راحتی و هرروز می شنویم که انفجار بمب در پاکستان ، افغانستان ، عراق و ... چند ده نفر « مردم عادی » را کشت و ما هیچ گردی از ملال و  اندوه به خاطرمان نمی نشیند . چرا ؟

 متن را که می نوشتم خبر انفجار و حمله انتحاری به زائران ایرانی در عراق را شنیدم . همزمان انتخابات پارلمانی در عراق در حال برگزاری بود و خبرگزاری ها مرتباً اخبار این انتخابات و انفجارهای متعدّد عراق را پخش می کنند. دقیقاً همان زمان که ذهنم درگیر مهلکه بود و روحم آزرده و مکدر از این داستانهای تلخ دنیای «انسان »،این اخبار تلخ ، کدورت درون را دوچندان می کند.با خود فکر می کردم که اگر این خبر مربوط به زائران ایرانی هم نبود اینقدر ناراحت می شدم؟ آیا از انفجارهای پاکستان هم تلخکام می شوم و می شویم؟ این چه دنیایی است پر از خونریزی و قتل؟ پر از خانواده های داغدیده و پر از فرزندان پدر از دست داده و...  

استاندار فارس با بيان اينكه گروه‌هاي سياسي حل مشكلات مردم را از من بخواهند نه زمين و پست، گفت: برخي از آنهايي كه يقه خود را تا بالا دكمه ميكنند چرا درباره 20 هزار هكتار زميني كه چند سال گذشته به تاراج رفته خفقان گرفته اند؟
«روح‏الله احمدزاده» استاندار فارس در جلسه شوراي اداري شهرستان زرين دشت، با اشاره به بازديدهاي سرزده خود از مناطق محروم استان گفت: فلسفه حكومت بر پايه عدالت همين بازديدها است و دولت نيز مفتخر به اين اقدام است.
وي با تأكيد بر اينكه اهل تعامل هستم تصريح كرد: من كسي نيستم اما شما را به حضرت ابوالفضل(ع) قسم مي دهم كه مردم را ببينيد و دردهاي مردم را بفهميد.
استاندار فارس خاطرنشان كرد: حضور در جمع مردم و ديدن مسائل و مشكلات آنها با اصولگرايي و اصلاح طلبي هيچ منافاتي ندارد و من نه با اصولگرايان نه با اصلاح طلباني كه در مسير نظام و انقلاب اسلامي هستند هيچ مشكلي ندارم بلكه مي گويم كه حركت ما بايد در چارچوب منويات رهبري و منافع مردم باشد.


تاكيد برخي گروه‌هاي سياسي براي جلسه گذاشتن با استاندار به خاطر چيست؟
احمدزاده با اشاره به درخواست برخي احزاب و گروه‌هاي سياسي نيز اظهار كرد: چرا و بر سر چه مسأله اي استاندار بايد با احزاب و گروه‌هاي سياسي جلسه بگذارد؟ از من چه مي خواهيد؟ خواسته هاي خود را در قالب منافع و درد مردم بگوئيد اگر به شما جوابگو نبودم هر چه خواستيد بگوييد.


حل مشكلات مردم را از من بخواهيد نه زمين و پست
وي اضافه كرد: حل مسائل و مشكلات مردم را از من بخواهيد اما از من زمين و پست و منافع و كنسرسيوم اقتصاد نخواهيد و از من نخواهيد به آدم هاي سابقه دار و زندان رفته صد هكتار زمين بدهم چرا كه پيش خدا مسئوليت دارم و از خدا مي ترسم.


از سرمايه گذار با جان و دل حمايت ميكنم اما به مفت خورها زمين نمي دهم
استاندار فارس با بيان اينكه از سرمايه گذاران با جان و دل حمايت مي كنم ، افزود: به مفت خورهايي كه از من زمين با واگذاري ده ساله مي‌خواهند تا برج و بارو براي خودشان بسازند زمين نمي دهم.


مدعيان كار كلان آيا شب عيد ميخواهند در حلقوم مردم قطار و پتروشيمي بريزند؟ وي با اشاره به اظهارنظر برخي افراد درباره سفرهاي شهرستاني استاندار افزود: سوال من از برخي آقايان كه مي گويند به جاي اين اقدامات به دنبال كار كلان باشيد اين است كه شب عيد در حلقوم مردم مي خواهيد قطار يا پتروشيمي بريزيد؟! اين كه استاندار از سيما قيمت اجناس را اعلام كند از نظر شما اشكال دارد؟


نگران شان استاندار نباشيد؛ بگذاريد به درد مردم برسم
وي اضافه كرد: در اجلاس استانداران كشور هم گفتم اين كه يك نفر پيدا شده فكر مي‌كند نوكري مردم اين است چرا ميخواهيد مانع شويد؟ آخر من كه با كسي كاري ندارم، شما هم نگران شأن استاندار نباشيد نگران شأن خود باشيد بالاخره يكي هم هست كه شأني براي خود قائل نيست. شما به دنبال كار و زندگي خود باشيد و بگذاريد من هم به درد مردم برسم.


چون زماني در خانه ما هم گوشت نبود، درد مردم را مي فهمم
استاندار فارس تصريح كرد: زماني در خانه ما هم گوشت نبود، درد مردم را مي‌فهمم؛ زماني بود كه ما يك جعبه شيريني هم كه مي گرفتيم مي گذاشتيم كنار و خودمان نمي خورديم تا اگر مهماني آمد صورت خود را با سيلي سرخ نگه داريم؛ اين باعث شده كه درد مردم را بفهمم اما شما درد مردم را نمي فهميد و ميخواهيد برويد و بي وقفه و مدام در اين گوشه و آن گوشه مي نشينيد و مي گويند كار كلان، كاركلان؛ اگر راست مي گوييد برويد مصاحبه كنيد و مفسدان و منفعت طلبان استان را به مردم معرفي كنيد.
دكتر احمدزاده بيان كرد: آيا استاني كه خود توليد كننده سيب و پرتقال است بايد در آستانه عيد 300 يا 400 تومان به قيمت سيب و پرتقالش اضافه شود؟ و گوشتي كه در خود استان توليد مي شود بايد به قيمت دو برابر به مردم فروخته شود؟
وي اضافه كرد: اگر به فكر مردم هستيد شماره موبايل خود را اعلام كنيد؛ به من نگوييد كه تلفن 0912 كه به مردم داده اي هزينه دارد؛ اين تلفن از قديم متعلق به خودم بوده و شخصي است.


برخي از آنهايي كه يقه خود را تا بالا دكمه ميكنند چرا درباره 20 هزار هكتار زميني كه چند سال گذشته به تاراج رفته خفقان گرفته اند؟
استاندار فارس تأكيد كرد: شما كه يقه خود را چنان تا بالا دكمه مي كنيد كه اكسيژن نمي تواند عبور كند، چطور است كه درباره 20 هزار هكتار زميني كه چند سال گذشته به تاراج رفته خفقان گرفته ايد؟
دكتر احمدزاده يادآور شد: چرا به من نمي‌گوييد زمين هايي را كه يك عده مفت خور در استان گرفته‌اند احيا نمي كنيد؟ چرا به دنبال برخورد با مفاسد نيستيد و به جاي آن براي يك پيامك نگران منافع مردم هستيد؟


برخي ها مي‌خواهند جلوي برخورد استاندار با مفاسد را بگيرند چون منافع خودشان در خطر است
وي با تأكيد بر اينكه گفته هاي برخي افراد مباحث انحرافي را مطرح مي‌كنند، گفت: شما مي خواهيد استاندار با مفاسد برخورد نكند چرا كه آبروي خودتان در خطر است؛ من روز اول حرف اول را گفتم كه اگر حتي بيت المال را كابين زنان خود كرديد، برگردانيد، اشكال ندارد اما به خطاي خود اصرار نورزيد.


براي من مردم روستاهاي دورافتاده و محروم استان با بالاشهري هاي شيراز هيچ فرقي ندارند
رئيس شوراي اداري استان فارس ادامه داد: اينكه مي گويند سفرهاي شهرستاني استاندار را از كار اصلي خود باز مي دارد بدانيد كه كار اصلي ما رسيدگي به مردم محروم و روستائيان گرفتار مي باشد و براي من استاندار بين مردم روستايي محروم خسويه كه آب خوردن هم ندارد با آن افرادي كه در محله هاي خوب و بالاي شيراز زندگي مي كنند هيچ تفاوتي ندارد.
دكتر احمدزاده با تأكيد بر لزوم مردم دار بودن مديران، افزود: مديران خوبي در استان داريم كه بايد تلاش كنيم هر چه بيشتر مردم را به مديران نزديك كنيم.
وي تأكيد كرد: ضمن اينكه با مفاسد، رانت خواري، قبيله گرايي سياسي و قوم و خويش گرايي مقابله خواهيم كرد بايد كار اثباتي نيز انجام دهيم؛ فرمانداران، نمايندگان و ائمه جمعه نيز با همدلي ظرفيت هاي شهرستان ها را احصاء كنند و مديران با سركشي به شهرستانها با مسئولين محلي تعامل خوبي برقرار كنند.
استاندار فارس در اين جلسه با استناد به گزارش فرمانداران از حضور مديران در شهرستانها، از پيگيريها و سفرهاي مداوم برخي از اين مديران از جمله مديرعامل شركت آب و فاضلاب روستايي استان تشكر كرد.
دكتر احمدزاده در بخش ديگري از سخنان خود اظهار داشت: امروز نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران پس از يك دوره پرفشار هجمه هاي متنوع سياسي و بين المللي همچنان عزيز و مقتدر در صحنه هاي بين المللي و منطقه اي خود را اثبات مي كند و هر روز رو به رشد و تعالي است.
وي با بيان اينكه در دوره اي پس از روي كار آمدن يك جريان سياسي خيلي افراد طمع ورزيدند افزود: برخي آمدند و بر يك موج اقتصادي سوار شدند و خواستند كه از دريايي بيكران ملت عزيز ايران ماهي خود را صيد كنند و استراتژي فشار از بيرون و فروپاشي از درون را اتخاذ كردند؛ اين جريان عده اي از عمله هاي سياسي خود را در داخل كشور فعال كرد و شعار حاكميت دوگانه، حذف نهادهاي موازي امنيتي و تشكيل شوراي رهبري را مطرح كردند.
دكتراحمدزاده ادامه داد: در پايان دولت قبل برخي از كساني كه خود را نماينده ملت مي خواندند ولي در واقع خائن به ملت بودند به سفارت يكي از كشورهايي كه حافظ منافع آمريكاست رفته و با امضاء نامه اي در سفارت ياد شده خطاب به جرج دبليو بوش اعلام كردند كه ما در اين يك سال باقي مانده آماده هرگونه همكاري هستيم و در كنار اين اقدام، استراتژي فشار از پايين و چانه زني از بالا را نيز به كار گرفتند؛ آنها برخي افراد را به خيابانها مي كشاندند و قائله كوي دانشگاه و هجده تير را از يك طرف راه مي انداختند و از طرف ديگر نيز دسته جمعي استعفا مي كردند و نماينده هاي مجلس در مجلس تحصن مي كردند.
استاندار فارس يادآور شد: شش ماه قبل از انتخابات نهم رياست جمهوري اين جريان مي خواست كه چند اتفاق در ايران روي دهد اول اينكه اپوزيسيون هاي داخلي جمهوري اسلامي همواره متشتت عمل كرده اند و بايد اپوزيسيون متشكل در كشور ايجاد شوند و دوم اينكه هر فردي كه به دليل وارد شدن در عرصه حاكميتي نتوانست رهبري اين اپوزيسيون را به خوبي ايفا كند و اصلاحات ساختاري را كه منجر به حذف و محدود كردن ولايت فقيه باشد نتوانست اجرا كند، بايد از قطار اصلاحات پياده شود.
دكتر احمدزاده جايگاه ولايت مطلقه فقيه را داراي يك مبناي تاريخي و فقهي بسيار عميق دانست كه ريشه 1400 ساله تفكر شيعي پشت آن است و مستظهر به مباني كلامي است و گفت: برخي افراد نتوانستند ولايت مطلقه فقيه را تبيين تئوريك كنند چرا كه كلمه مطلقه ولايت فقيه را با كلمه مطلقه در تئوري سلطنت تا حكومت مطلقه اشتباه گرفته اند و مردم را نيز هنوز به خوبي نشناخته اند و دچار سندرم يا عقب افتادگي سياسي هستند.
نماينده عالي دولت در استان فارس با تأكيد بر اينكه مردم راه خود را به خوبي تشخيص مي دهند تصريح كرد: قبل از انتخابات اول دولت گذشته اتفاقاتي افتاده بود كه مردم دچار دل نگراني و نارضايتي هايي شده بودند و به يك نگاه "نه" گفتند كه گروهي بر اين موج سوار شد و رأي آورد اما كاش از اين ظرفيت خوب استفاده كرده بودند و دچار توهم سياسي نمي شدند كه گمان كردند مردم به سكولاريسم و ليبراليسم رأي دادند.
دكتر احمدزاده اضافه كرد: مردم ما بصير هستند و ولايت مطلقه فقيه براي مردم منسجم تر و مستحكم تر از هر دوره ديگري در جامعه جا افتاده است و حتي ولايت فقيه براي نسل جوان ما جا افتاده است.
وي با اشاره به كلام رهبري مبني بر اينكه انقلاب اسلامي رويش داشته است اظهار داشت: معناي اين رويش همين است كه نسلي از مديران حزب الهي و جوان وارد صحنه شده اند كه معتقدند نه تنها تئوري ولايت فقيه با تئوري هاي غربي سازگاري ندارد بلكه يك مبناي جديد و طرحي نو است كه حضرت امام (ره) به ارمغان آورد؛ نسل جوان ما مفهوم تئوري ولايت مطلقه فقيه را به خوبي درك كرده و مي دانند كه ولايت مطلقه فقيه امتداد ولايت صلحا و انبياء و ائمه اطهار (عليهم السلام) است و به همين دليل است كه پاي اين نظام ايستاده اند.
گفتني است در جلسه شوراي اداري شهرستان زرين دشت 120 مصوبه در بخشهاي مختلف عمراني، فرهنگي، سياسي، اجتماعي، ورزشي، درماني و ... به تصويب رسيد كه بر همين اساس و به دستور استاندار فارس مبلغ يكصد و سي ميليارد ريال به منظور توسعه زيرساخت ها و امور عمراني و بيست ميليارد ريال نيز به امور فرهنگي شهرستان اختصاص پيدا كرد.

صادق، کوچکترين فرزند هدايتقلی خان هدايت، اعتضاد الملک، ۱ شب سه شنبه ۲۸ بهمن ماه  ۱۲۸۱، هنگامی که « از خاک ايران آزادی خواهی و مشروطه طلبی می جوشيد »، در يک خانواده ی معروف و ثروتمند اشرافی از دودمان رضا قلی خان هدايت، اديب و دانشور عهد ناصری، در تهران چشم به جهان گشود. وی خيلی زود پيوند خود را از خانواده - که افراد آن همه مردان سرشناس کشور بودندو اگر او می خواست می توانست با بهره گيری از قدرت و نفوذ آنان به مقامات عاليه ی دولتی دست يابد و زندگی مرفه و بی دردسری برای خود فراهم نمايند - بريد و از تن آسايی يک فرد نازپرورد و متنعم سر باز زد و با درآمد ناچيزی، که از راه خدمت در دواير مختلفه ی دولتی به دست می آورد، مستقلا زندگی کرد. اين وارستگی و آزادگی به او مجال داد که اوقات خود را به کاری که دوست داشت، يعنی ادبيات وقف کند.
« صادق پس از دو برادر و خواهر به دنيا آمده و عزيز کرده ی خانواده بود. وی مانند ساير برادران و خواهران در دست عمه ها و دايه ها بزرگ شد؛ و هفت هشت سالش بود که به اتفاق دو دوست و همبازيش، مهندس خسرو هدايت قائم مقام شرکت ملی نفت که پسر دايی او بود و دکتر منوچهر هدايت رييس پيشين بهداری وزارت و آموزش و پرورش که پسر عمويش بود به مدرسه ی علميه رفت؛ و اين سه نفر تا کلاس نهم دبيرستان با هم بودند. » ۲
هدايت در سال ۱۳۰۴ تحصيلات متوسطه را در دارالفنون و دبيرستان فرانسوی « سن لويی » تهران به پايان برد؛ و با کسب موفقيت در مسابقه ای که ترتيب يافته بود، در آبان ماه سال ۱۳۰۵ با کاروان دانش آموزان اعزامی به اروپا به بلژيک روانه شد؛ و در آموزشگاه عالی آنجا، در رشته ی مهندسی راه و ساختمان، نام نويسی کرد. اما در آنجا نماند و يک سال بعد با نخستين گروه دانشجويان اعزامی به اروپا برای تحصيل در رشته ی معماری رهسپار پاريس شد و « ظاهرا دوره ی اقامت او در فرانسه - که چهار سال طول کشيد - بخصوص بيشتر به سير و گشت گذشت. » ۳
بدين قرار هدايت تحصيلات خود را به پايان نبرد و در سال ۱۳۰۹ که اوج قدرت رضا شاه بود، به تهران باز گشت.
از قرار معلوم خانواده اش ار اين حيث ناراضی بوده و اصرار داشتند که او دوباره به اروپا برگردد و در رشته طب يا مهندسی و يا هر رشته ی ديگری که مايل است تحصيل کند. اما او نه تنها به رفتن به اروپا و ادامه درس و تحصيل حاضر نشد، بلکه از اقامت و کار کردن در تهران هم گريزان بوده و ميل داشته است ماموريتی هر چه باشد در يکی از شهرستان ها دست و پا کند.
هدايت در تهران ماند و شغل محقری ( حسابداری جزی با ماهی بيست هزار تومان حقوق ) در بانک ملی مرکز به عهده گرفت و تا شهريور ۱۳۱۱ در آن بانک کار کرد و از ششم شهريور آن سال تا ۱۶ ديماه ۱۳۱۳ در اداره ی کل تجارت و از آن به بعد چندی بعد تا سی ام اسفند ۱۳۱۴ در وزارت امور خارجه مشغول کار شد و بعد وارد شرکت سهامی کل ساختمان گرديد. ۴
اگر از کتاب کوچک ولی جالب انسان و حيوان، که در سال ۱۳۰۳ پيش از سفر اروپا در تهران نوشته است، بگذريم، نخستين اثر هنری هدايت قطعه ی نا تمام مرگ است که در سال ۱۳۰۵ در گان بلژيک نوشت؛ ۵ و بعد در سال ۱۳۰۶ که در پاريس بود، رساله ی « تميز و تقريبا بی ايراد » فوايد گياه خواری را به قلم آورد که در سلسله انتشارات ايرانشهر در برلين چاپ شد.۶
از آثار ديگر او در اين زمان، نمايش نامه ی سه پرده ای پروين دختر ساسان است که يکی دو سال بعد ( سال ۱۳۰۹ ) در تهران چاپ کرد. و ديگر افسانه ی آفرينش که در سال ۱۳۰۹ نوشت و در سال ۱۳۲۵ به همت کتر حسن شهيد نورايی در پاريس چاپ شد.
هدايت در اواخر سال ۱۳۰۸ و اوايل ۱۳۰۹، نخستين داستان های زيبای خود را به نام مادلن، زنده به گور، اسير فرانسوی و حاجی مراد در پاريس به رشته ی تحرير کشيد؛ و پس از بازگشت به ايران داستان آتش پرست و سپس داستان های داود گوژپشت، آبجی خانم و مرده خورها را درتهران نوشت و آن ها را با نوشته های پاريس يک جا در مجموعه ای به نام زنده به گور در سال ۱۳۰۹ منتشر کرد؛ و سال بعد سايه ی مغول را در مجموعه ای با دو اثر از بزرگ علوی و دکتر شين پرتو انتشار داد.
از اين سال به بعد، تا سال ۱۳۱۵ که به هندوستان رفت، پربارترين دوره ی فعاليت ادبی هدايت بود؛ و هم در اين دوره بود که با سه تن از ديگر ادبای جوان و روشنفکر که عبارت بودند از بزرگ علوی، مجتبی مينوی و مسعود فرزاد آشنا شد؛و اين چهار نفر، که اصول فکری و ديد واحد به ادب و دانش و هنر آنان را به هم نزديک کرده بود، اغلب عصرها در يکی از کافه های لاله زار نو به نام « رز نوار » گرد هم می نشستند و در افکار و انديشه های يکديگر بحث و انتقاد و نکته گيری می کردند و از يکديگر چيز می آموختند و به زودی در مقابل اديبان محافظه کار که آنان را « سبعه » ۷ ناميده بودند، موسوم به ربعه شدند.
پروفيسور يان ریپکا از ايران شناسان چک گفته است:
« گروه ربعه » در مورد هنر و فلسفه می دانست چه می خواهد و آنچه را که می دانست به ديگران عرضه می کرد؛ و اين جنبه ی مثبت ايشان بر عقايد اغراق آميزشان می چربيد؛ و کسی که از پوسته ی سخت ريشخندها و مسخرگی هايشان می گذشت و به دل آنان نفوذ می يافت، چيزی جز احساسات ميهن پرستی پاک و آتشين نمی ديد. ۸
مجتبی مينوی، طرز فکر گروه ربعه و نقش هدايت را در جلسات آنان چنين تعريف می کند:
« ما با تعصب جنگ می کرديم و برای تحصيل آزادی کوشش می کرديم و مرکز دايره ی ما صادق هدايت بود. » ۹
و کمی پايين تر اضافه می کند:
« شايد ما آن روز گمان می کرديم چون قدر مقام نويسندگی هدايت را می شناسيم او را تشويق می کنيم؛ اما حقيقت مطلب اين بود که او موجب تشويق ما بود و در هر يک از ما لياقتی می يافت آن را به کار می انداخت. مرکز دايره بود و همه را دور خود می گرداند. » ۱۰
کم کم به شماره ی ياران هدايت افزوده شد و از جمله دو موسيقيدان ( سرهنگ مين باشيان و حسين سرشار ) و يک بازيگر و کارگردان هنرمند نمايش ( عبدالحسين نوشين ) به اين جمع پيوستند. ۱۱
هدايت دو مجموعه ی قصه به نام سه قطره خون و سايه روشن و داستان علويه خانم و سفرنامه ی اصفهان نصف جهان را نوشت. نسخه ای از ترانه های خيام را با مقدمه ی مفصل و شش مجلس تصوير از درويش نقاش ( سوريو گين ) منتشر کرد. سخنان موزون عاميانه را در مجموعه ای به نام اوسانه و عقايد عاميانه را در مجموعه ی ديگری به نام نيرنگستان انتشار داد، و با مسعود فرزاد کتاب مستطاب وغ وغ ساهاب را در سخريه ی ادبای معاصر رقم زد. ۱۲
به تشويق او، علوی چمدان را نوشت، نوشين تئاتر تپاز ۱۳ را به نام مردم به معرض نمايش گذاشت. در موقع تشکيل کنگره ی فردوسی، نوشين و مين باشيان سه پرده نمايش از شاهنامه بيرون کشيدند و روی صحنه آوردند؛ و مجتبی مينوی در آن دوره نامه ی تنسر، تاريخ مازيار ۱۴ ، نوروزنامه، جلد اول شاهنامه، شاهنشاهی ساسانيان و ويس و رامين را تصحيح کرد که « در آن ها فکر هدايت و همه ی ربعه دخالت داشت ». ۱۵ اين بود خلاصه ای از کوشش هنری هدايت و دوستان او در دوره ی پنج ساله ی ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۵.
هدايت در سال ۱۳۱۵، به دعوت دکتر شيرازپور پرتو ( شين پرتو )، عضو وزارت امور خارجه که در آن هنگام وايس کنسول ايران در بمبئی و با تحصيل مرخصی به ايران آمده بود، به عنوان متخصص تنظيم ديالوگ فيلم فارسی به هندوستان رفت؛ و در اين سفر، که کمتر از يک سال طول کشيد، با فرهنگ غنی هند آشنا شد و اطلاعات وسيعی در زبان و ادبيات فارسی ميانه ( پهلوی ) به دست آورد. نقل کرده اند که در بمبئی هر روز قسمت اعظم اوقات خود را در موزه ها و کتابخانه ها می گذرانيد و مثل شاگرد مکتبی دفتر و کتاب خود را بر می داشت و به نقطه ی دوری در بيرون شهر که اقامتگاه بهرام گور انکلساريا ۱۶ ، از دانشمندان پهلوی دان پارسی، بود می رفت و در محضر او به آموختن اين زبان ( که به گفته ی خودش نه به درد دنيا و نه به درد آخرتش می خورد ) می پرداخت؛ و هم در آن جا بود که کتاب کارنامه ی اردشير پاپکان و گزارش گمان شکن را به فارسی درآورد و دو داستان Lunatique ( ماه زده ) و Sampingue را به زبان فرانسه نوشت؛ و از آن پس شاهکار معروف و بی مانند خود « بوف کور » را، که در تهران شروع کرده بود، به اتمام رسانيد و آن را در همان سال ۱۳۱۵ با خط خود به صورت پلی کپی در پنجاه، و به قولی در صد و پنجاه نسخه چاپ کرد.
هدايت ظاهرا ميل نداشته به ايران برگردد و می خواسته در هندوستان بماند و کسب و کاری برای خود فراهم آورد.
با اين همه، چون از حيث معيشت در تنگنا افتاده بود در سال ۱۳۱۶ به ايران بازگشت و بار ديگر به استخدام بانک ملی ايران درآمد، ولی بيش از يک سال در آن جا نماند. سال های سخت و خفقان آوری بود. گردباد زمان آشيانه ی گرم ياران گروه « ربعه » را متلاشی کرده و دوستان هر يک به سويی پراکنده شده بودند: مجتبی مينوی به لندن رفته بود و در برنامه ی فارسی راديو BBC سخن پراکتی می کرد؛ و بزرگ علوی در زندان می زيست. تا چندی، دکتر خانلری، دکتر محمد مقدم و مسعود فرزاد در خانه ی هدايت جمع می شدند و از ادبيات و موسيقی و هنر سخن می گفتند، بعد مقدم به آمريکا رفت و جلسه ی هفتگی بی ترتيب شد.
هدايت، کسی که « در اين دنيا نمی خواست از کسی کمک، حتی از فلک ». ۱۷ در اين چند سال با شغل محقری در يکی از سازمان های دولتی کار می کرد و حوصله و توانايی اين که شاهکار تازه ای به وجود آورد نداشت؛ و بيشتر اوقات خود را به ترجمه ی متون پهلوی، که در هنگام اقامت هند روی آن ها کار کرده بود، می گذرانيد؛ و چون آثار عاميانه را جزء مهم فرهنگ ملی می دانست، در خلال سال های ۱۳۱۸ - ۱۳۲۰ در اوراق مجله ی موسيقی، که خود در آن کار می کرد، مقالات و تحقيقات گونه گون خود را منتشر می کرد.
جنگ دوم جهانی در حيات سياسی و اجتماعی ايران تغييراتی داد. اين سال ها، که دوران شکفتگی آثار اکثر نويسندگان و شاعران ايرانی بود، در زندگانی هدايت نيز دوره ی نوينی به وجود آورد و قريحه ی نويسندگی او را به حد کمال نمودار ساخت.
وی در فاصله ی سال های ۱۳۲۱ - ۱۳۲۳ مجموعه ی داستان های کوتاه سگ ولگرد و ولنگاری را انتشار داد که بعضی از داستان های آن دو مجموعه، آثار سال های قبل او بود که نخستين بار منتشر می شد؛ و نيز دو ترجمه ی پهلوی با عنوان های گزارش گمان شکن و زند و هومن يسن چاپ کرد؛ و دو ترجمه ی ديگر از همان زبان، که يکی فصولی بود از يادگار جاماسب در مجله ی سخن ۱۸ و ديگری رساله ی شهرستان های ايرانشهر در مجله ی مهر ۱۹ و سپس در مجله ی ايران ليگ منتشر نمود.
هدايت هميشه کار می کرد و وقتش، چه در اداره و چه در خانه، صرف مطالعه بود و کار اداريش را تنها برای رفع تکليف انجام می داد.
هدايت در فعاليت ادبی جمعيت ايرانی روابط با اتحاد جماهير شوروی که در سال ۱۳۲۲ تاسيس يافت، شرکت داشت و با مجله ی پيام نو، ارگان جمعيت مزبور، همکاری می کرد؛ و چند مقاله ی تحقيقی، از جمله مقاله ای با عنوان « چند نکته درباره ی ويس و رامين » ۲۰ و يک داستان به نام فردا ۲۱ در آن مجله انتشار داد. همچنين با مطبوعات ديگر، از جمله مجله ی سخن، که دکتر پرويز خانلری در خرداد سال ۱۳۲۲ داير کرده و در آن روزها يکی از مجلات پيشتاز و ترقی خواه بود، همکاری صميمانه داشت؛ و چندين ترجمه، قصه و مقاله ی تحقيقی او در دو سه ساله ی اين مجله منشر گرديد. از جمله ترجمه ی داستان مسخ از کافکا در دوره ی اول ۲۲ و سلسله ی مقالات او درباره ی فرهنگ عامه در دوره ی دوم و سوم ۲۳ سخن انتشار يافت. ژان پل سارتر را با ترجمه ی ديوار در اين مجله ۲۴ نخست او به خوانندگان فارسی زبان معرفی کرد؛ و علاوه بر اين ها، در هيئت تحريريه ی مجله هم شرکت داشت و کمک فکری می کرد.
هدايت روز شانزدهم آذر ماه ۱۳۲۴، همراه يک هيئت فرهنگی، برای شرکت در جشن يادبود بيست و پنجمين سال تاسيس دانشگاه تاشکند، به دعوت آن دانشگاه به ازبکستان رفت ۲۵ و دو ماه در آن جا ماند و در اوضاع و احوال مردم آن سرزمين مطالعه و تحقيق کرد و ذخاير نسخه های خطی نفيس و فراوان دانشگاه تاشکند را با علاقه و اعجاب از نظر گذرانيد؛ اما در بازگشت از اين سفر حاضر نشد مطابق معمول در انجمن فرهنگی ايران و شوروی درباره ی مشاهدات خود در آن سفر سخنرانی کند و يا در جايی مطلبی بنويسد.
 
هدايت در نخستين کنگره ی نويسندگان ايران، که در سال ۱۳۲۵ تحت شعار « ادبيات نوين و مترقی ايران » تشکيل يافت و کليه ی دانشمندان و نويسندگان کشور را به خدمت و بيان افکار و اميال مردم دعوت کرد، شرکت نمود. ۲۶
اوضاع ايران در سال های ۲۷ - ۱۳۲۶ در وضع روحی هدايت تاثير شديد به جا گذاشت. دخالت امپرياليست های بيگانه در امور داخلی ايران تاثير ناگواری در هدايت داشت. وی از دل و جان طرفدار استقلال کشور و مبارزه به خاطر صلح و آزادی بود و کسانی چون احسان طبری، احترام عميقی برای او قايل بودند. با اين همه تا توانست خود را از جنجال ها و کشمکش های روز، که غرض از آن ماهی گرفتن از آب گل آلود بود، دور نگهداشت. خليل ملکی ضمن مدافعات خود در دادگاه نظامی، از علل انشعاب حزب توده، چنين گفت:
« من بالاخره پيشنهاد نوشين را پذيرفتم و با دوستان او در منزل صادق هدايت تماس گرفتم. صادق هدايت هيچ وقت عضو حزب توده نبوده، اما با نوشين و غيره دوست صميمی بود و از حزب توده انتظاراتی داشت و سمپاتيزان بود و اتاق خود را در اختيار اين گروه ياغی نسبت به رهبری حزب قرار داده بود ». ۲۷
دکتر احمد فرديد نيز گفته است:
« هدايت هيچ گاه به مارکسيست نپيوست و گرايش او به روس از دل بستگی او به مارکسيسم و کمونيسم نبود؛ از تاثير ژرفی بود که ادبيات و روح عرفانی روس ( مانند داستايوفسکی ) در او بخشيده بود. وانگهی نوع نزديکی او با برخی از جريانات زمان، باز نماينده ی سرکشی و شورش خوی آزادمنش او بود که سال ها در زير فشار زورگويی و زورتوزی مثل خوره روح او را خورده و فرسوده بود ». ۲۸
بالاخره مجتبی مينوی، دوست نزديک او، در اين باره چنين آورده است:
« گروهی اصرار دارند که او را به فلان حزب بچسبانند و عده ای مدعی اند که با فلان مرام و مسلک توافق داشت. آنچه از اين ميان درست است، اينکه آن دوست ما ( هدايت ) از بيست سال پيش از اين که او را می شناختيم، با هرگونه رذالت و دورويی و بی حيايی و قلدری و جباری مخالف بود و کسانی را دوست او می دانيم که مانند او از اين صفت ها مبرا و به انسانيت و معرفت و نجابت و آزاده خويی پايبند باشند! » ۲۹
در سال ۱۹۴۹ ميلادی ( ۱۳۲۸ خورشيدی )، که نخستين کنگره ی جهانی طرفداران صلح در پاريس منعقد شد، فردريک ژوليو کوری از هدايت دعوت کرد که در آن کنگره شرکت نمايد. او اين دعوت را نپذيرفت، ولی پاسخی که داد دستور کنگره را تاييد و کوشش ملت ها را در راه صلح تمجيد کرد.
« ... امپرياليست ها کشور ما را به زندان بزرگی مبدل ساخته اند. سخن گفتن و درست انديشيدن گناه شمرده می شود. من نظر شما را در دفاع از صلح می ستايم ... » ۳۰
آخرين اثر ادبی هدايت ( اگر از قطعه ی کوچک فردا ( ۱۳۲۵ )، و مقدمه ی معروف او به نام « پيام کافکا » بر گروه محکومين کافکا، ترجمه ی حسن قائميان ( ۱۳۲۷ ) بگذريم، داستان حاجی آقاست، که به ضميمه ی دوره ی دوم مجله ی سخن در سال ۱۳۲۴ انتشار يافت؛ و پس از آن تاريخ، داستانی نيز به نام قضيه ی توپ مرواری نوشت که متن کامل آن به چاپ نرسيده بود و تنها خلاصه ای از آن را حسن قائميان، ضمن حواشی خود بر ترجمه ی فارسی کتاب ونسان مونتی درباره ی صادق هدايت، نقل کرده بود.
در سال ۱۳۲۹، کاسه لبريز شده و فصل آخرين قمار زندگی نويسنده فرا رسيده بود. هدايت از دانشگاه تهران چند ماه مرخصی گرفت و ظاهرا به نام معالجه روز دوازدهم آذرماه ۱۳۲۹، با وجه ناچيزی که از فروش کتاب هايش به دست آورده بود، به پاريس رفت. ۳۱ او نمی خواست به ايران بازگردد و اميدوار بود که در آن جا آسايش روحی و شرايط و محيط مناسبی برای کارهای هنری خود به دست آورد. اما در آن جا هم روی مساعد نديد و با دشواری های گوناگون روبرو شد؛ و در ۱۹ اسفند ماه ۱۳۲۹ به برادرش محمود هدايت نوشت: « عجالتا با اشکالات زياد دو ماه تمديد جواز اقامت در فرانسه را گرفتم، لکن خيال دارم سويس يا جای ديگری بروم. اشکالات زياد برای ايرانيان است ». ۳۲
اما به سويس و جای ديگر نرفت و بامداد روز دوشنبه ۱۹ فروردين ماه ۱۳۳۰ در پاريس، در آشپزخانه ی آپارتمان اجاره ای خود در بلوار سن ميشل، کوچه ی شامپيونه، با گشودن شير گاز به زندگی خود پايان داد؛ و روز بعد، دانشجويان ايرانی، که در آموزشگاه های پاريس تحصيل می کردند، جسدش را در کنار خاکستر آثار چاپ نشده اش يافتند و جنازه ی او را تا گورستان پرلاشز تشييع کردند؛ و بدين قرار، دفتر زندگانی چهل و هشت ساله ی يکی از تابناکترين قريحه های هنری ايران معاصر بسته شد.
هدايت مرگش نيز همچون زندگيش زيبا بود. رحمت مقدم، که او را در بستر مرگ ديده، گفته است:
« يک ژاکت به تن داشت خيلی تميز با پيراهن سيد، و شلوار هم به پا داشت. صورتش را اصلاح کرده بود، انگار می خواسته به مهمانی برود يا در مجلس رسمی شرکت کند. لباس تميز، صورت تراشيده و موها شانه خورده و مرتب. »
 
 
زهی حالت خوب مرد سخن                        که مرگش به از زندگانی بود ۳۳
 
 
 
پانوشت ها:
۱ - متوفی به سال ۱۳۳۴ ق.، پسر نيرالملک بزرگ، که مدت سی سال رييس دارالفنون و وزير علوم بود؛ و او پسر رضا قلی خان، نخستين مدير مدرسه ی دارالفنون و مولف مجمع الفصحاست.
۲ - محمود هدايت، مجله ی سپيد و سياه، سال پانزدهم، شماره ی ۱۴.
۳ - ونسان مونتی، صادق هدايت، نوشته ها و انديشه های او، ص ۲۹.
۴ - عقايد و افکار، ص ۱۷۷، حاشيه ی ۲.
۵ - اين حکايت نخست در مجله ی ايرانشهر برلين، شماره ی ۱۱ از دوره ی چهارم، به تاريخ يکم بهمن ماه ۱۳۰۵ و بعد در مجموعه ی پروين دختر ساسان، تهران، ۱۳۳۳ چاپ شد.
۶ - هدايت از بيست سال پيش از مرگش لب به گوشت نيالود و نخستين کس و يا يکی از نخستين کسانی بود که گياهخواری را در ايران متداول کرد.
۷ - يک گروه هفت نفری يا کمتر يا بيشتر از نويسندگان بنام آن زمان را، که اغلب مقالات ادبی در مطبوعات به نام آنان بود ( همچون نفيسی و فلسفی ياسمی و سعيدی )، حاج محمد رمضانی، از ناشران پرکار آن روز، « ادبای سبعه » ناميده بود؛ و کلمه ی « ربعه » بر وزن سبعه يک کلمه ی غلط عمدی بود که هدايت و ياران او در برابر آنان بر خود نهاده بودند؛ و تفاوت اين دو کلمه از نوع تفاوت « رند » و « زاهد » در شعر حافظ بود. ( مسعود فرزاد در چندين مصاحبه با ارباب جرايد ).
۸ - ی. ريپکا، « يادبودهای من از صادق هدايت »، سخن، دوره ی پانزدهم، شماره ی ۵، ارديبهشت ۱۳۴۴. پرفسور ريپکا، که خاطرات شيرينی از آن ديدارها دارد، اضافه کرده: « من هنوز يک شب زنده داری در سالن داغ و دودآلود کافه ژاله را با آسايش در تمام سالن های خنک تهران برابر نمی کنم ».
۹ - عقايد و افکار درباره ی صادق هدايت، ص ۱۰۶ - ۱۰۷.
۱۰ - عقايد و افکار درباره ی صادق هدايت، ص ۱۰۶ - ۱۰۷.
۱۱ - در سال های ۱۴/۱۳۱۳ غير از کسانی که در متن نام برده شد، دوستان ديگر هدايت عبارت بودند از دکتر حسن شهيد نورايی، رضا جرجانی، دکتر شين پرتو ( شيراز پور )، احمد قاضی ( دکتر ارانی )، ا. جمشيد ( ايرج اسکندری )، م. قباد ( فتح الدين فتاحی ) مدير روزنامه ی دماوند، دکتر محمد مقدم، دکتر پرويز ناتل خانلری و جلال صالحی. پرفسور يان ريپکا هم که برای شرکت در جشن هزاره ی فردوسی به ايران آمده بود، چند ماه با ياران « ربعه » معاشر بوده است.
۱۲ - نام نويسندگان در کتاب ذکر نشده بود ولی خوانندگان به فراست دريافتند که اين طنزهای تلخ و گزنده درباره ی نويسندگان، ناشران و کتابفروشان آن زمان به قلم هدايت و مسعود فرزاد است. ( نخستين کنگره ی نويسندگان ايران، تهران، ۱۳۲۶، ص ۱۷۱؛ و نيز احسان طبری، « صادق هدايت »، مجله ی مردم، شماره ی ۱۰، تهران، ۱۳۲۶. )
۱۳ - Topaz اثر مارسل پاينول ( Marcel Pagnol )، نويسنده ی فرانسوی ( ۱۸۹۵ - ۱۹۷۴ ).
۱۴ - تاريخ مازيار در دو بخش است: بخش اول تاريخ زندگانی و اعمال اوست به قلم مينوی، و بخش دوم يک درام تاريخی در سه پرده از هدايت.
۱۵ - عقايد و افکار درباره ی هدايت، ص ۱۰۷.
۱۶ - T. D. Anklesaria
۱۷ - وغ وغ ساهاب، قضيه ی ميزان تروپ.
۱۸ - سخن، دوره ی اول، شماره های ۳، ۴ و ۵.
۱۹ - مهر، سال هفتم، شماره های ۱، ۲ و ۳.
۲۰ - پيام نو، شماره های ۹ و ۱۰، مرداد و شهريور ۱۳۲۴.
۲۱ - پيام نو، دوره ی دوم، شماره های ۷ و ۸، خرداد - تير ۱۳۲۵ ( اين داستان به صورت جزوه ی مستقل هم منتشر شد ).
۲۲ - مجله ی سخن، شماره های ۱ - ۸، خرداد - اسفند ۱۳۲۴.
۲۳ - سخن، شماره های ۳، ۴، ۵ و ۶، اسفند ۱۳۲۳ - خرداد ۱۳۲۴.
۲۴ - سخن، سال دوم، شماره ی ۱۱ - ۱۲ ، دی و بهمن ۱۳۲۴.
۲۵ - همراهان او در اين سفر دکتر سياسی و دکتر کشاورز بودند.
۲۶ - ملک اشعرای بهار رياست کنگره را بر عهده داشت و کسانی مانند کريم کشاورز، سيد نقی ميلانی، بانو هنگامه ی محصص، علی اکبر دهخدا، فروزانفر، علی اصغر حکمت، دکتر شايگان، هدايت و نيما در آن عضويت داشتند.
۲۷ - روزنامه ی اطلاعات، شماره ی ۱۲ اسفند ۱۳۴۴.
۲۸ - احمد فرديد، « انديشه های هدايت »، کتاب صادق هدايت، ص ۳۸۵.
۲۹ - مجتبی مينوی، سخنرانی در جلسه ی يادبود هدايت، ۲۵ فروردين ماه ۱۳۳۱.
۳۰ - روزنامه ی شاهد، تهران، ۲۷ فروردين۱۳۳۰؛ عقايد و افکار درباره ی صادق هدايت، ص ۱۶.
۳۱ - بيماری او را با تدبير دکتر تقی رضوی پسيکوز مغزی و يا چيزی شبيه به آن قرار دادند و يکی از آن شوخی های دردناک او خلق شد که « تصديق ديوانگی هم کف دستمان گذاشتند! »
۳۲ - استاد سعيد نفيسی، « او ديگر چرا رفت؟ »، مجله ی کاويان، سال دوم، شماره ی ۴۲، ۵ ارديبهشت ۱۳۳۰. و نيز عقايد و افکار، ص ۵۰.
۳۳ - قبر هدايت در گورستان پرلاشز، در قطعه ی ۸۵ در ميان ديوارکی از شمشاد سبز قرار دارد و بر روی سنگ تيره ی قبر او تصويری از بوف کور و اين عبارت کوتاه با خط زيبای فارسی نقش شده است:
SADEGH HEDAYAT 1903 - 1951
 
 
سال شمار زندگى صادق هدايت
 
 
۱۲۸۱: صادق هدايت در شب سه شنبه ۲۸ بهمن برابر با ۱۷ فوريه ی ۱۹۰۳ در تهران، خيابان کوشک، شماره ی ۱۱ در خانواده ای اشرافی متولد می شود. پدرش هدايت قلی خان اعتضادالملک و مادرش زيورالملوک شش فرزند ( سه دختر و سه پسر ) دارند. صادق کوچکترين فرزند خانواده است. يک برادر او، محمود، به معاونت نخست وزيری می رسدو برادر ديگرش عيسی رييس دانشکده ی افسری می شود. 
۱۲۸۵: امضای فرمان مشروطيت به دست مظفرالدين شاه و سپس افتتاح مجلس.
۱۲۸۷: صادق هدايت وارد مدرسه ی علميه ی تهران می شود و پس از طی دوره ی ابتدايی به دارالفنون می رود و تا پايان دوره ی اول در آن جا می ماند. سپس برای اتمام دوره ی دوم متوسطه به مدرسه ی سن لويی می رود. 
۱۲۹۹: با کودتای اسفند ۱۲۹۹، رضاخان ميرپنج با همراهی سيد ضيا زمام حکومت را به دست می گيرد.
۱۳۰۳: چاپ رباعيات خيام در تهران؛
چاپ کتاب انسان و حيوان از طرف مطبعه ی بروخيم؛
چاپ داستان کوتاه زبان حال يک الاغ در وقت مرگ. 
۱۳۰۴: با خلع احمد شاه، رضاخان سردار سپه از طريق مجلس موسسان به مقام سلطنت انتخاب می شود؛
صادق هدايت دوره ی دبيرستان سن لويی را در تهران به پايان می رساند. 
۱۳۰۵: هدايت در فصل تابستان به همراه نخستين گروه دانشجويان اعزامی به اروپا می رود. يک سال در بلژيک می ماند و سپس به فرانسه سفر می کند. بعد از مدتی از تحصيل دست می کشد و تنها به نوشتن می پردازد؛
داستان مرگ در برلن، در مجله ی ايرانشهر، به چاپ مى ر سد ( بهمن ۱۳۰۵ ). 
۱۳۰۶: کتاب فوايد گياه خواری در برلن، با مقدمه ای از حسين کاظم زاده ايرانشهر، به چاپ می رسد.
۱۳۰۹: هدايت در فصل تابستان از فرانسه به ايران برمی گردد و در بانک ملی ايران شروع به کار می کند؛
کتاب زنده به گور در تهران منتشر می شود؛
پروين دختر ساسان منتشر می شود؛
آشنايی صادق هدايت با بزرگ علوی، مجتبی مينوی و مسعود فرزاد شروع می شود. اين گروه « ربعه » در مقابل گروه محافظه کار « سبعه » ( سعيد نفيسی، علی اصغر حکمت، حسن تقی زاده، عباس اقبال، محمد قزوينی، نصرالله فلسفی و غلام رضا رشيد ياسمی ) شکل می گيرد و هدفش ايجاد روحی تازه در ادبيات ايران است. 
۱۳۱۰: چاپ اوسانه در تهران؛
داستان سايه ی مغول ( با همکاری بزرگ علوی و ش. پرتو ) جزو مجموعه ی انيران در تهران منتشر می شود؛
صادق هدايت تعدادی داستان کوتاه و ترجمه در مجله ی افسانه منتشر می کند. 
۱۳۱۱: در مرداد ماه از کارمندی استعفا می دهد؛
اصفهان نصف جهان را در تهران به چاپ می رساند؛
روز ششم شهريور وارد خدمت اداره ی کل تجارت می شود؛
مجموعه ی داستان سه قطره خون را درتهران به چاپ می رساند. 
۱۳۱۲: چاپ مجموعه ی سايه روشن؛
چاپ نيرنگستان؛
چاپ علويه خانم؛
چاپ مازيار ( با همکاری مجتبی مينوی ). 
۱۳۱۳: انتشار ترانه های خيام؛
در آژانس پارس وابسته به وزارت امور خارجه به کار می پردازد؛
وغ وغ ساهاب را با م. فرزاد منتشر می کند. 
۱۳۱۴: پس از دو ماه و نيم، از کار در آژانس پارس استعفا می کند.
۱۳۱۵: در شرکت کل ساختمان شروع به کار می کند؛
به هندوستان سفر می کند و به فرا گرفتن زبان پهلوی می پردازد؛
بوف کور را با خط خودش، با ماشين چاپ دستی، در پنجاه نسخه در هندوستان منتشر می کند. 
۱۳۱۶: از هندوستان باز می گردد و بار ديگر در بانک ملی مشغول کار می شود.
۱۳۱۷: بعد از استعفا از بانک ملی در اداره ی موسيقی کشور مشغول کار می شود؛
همکاری خود را با مجله ی موسيقی، به مديريت سرگرد مين باشيان، آغاز می کند و تا سال ۱۳۲۰ که اين مجله تعطيل می شود به همکاری با آن ادامه می دهد. 
۱۳۱۸: گجسته ی اباليش ( ترجمه از متن پهلوی ) در تهران منتشر می شود؛
گزيده هايی از نتايج تحقيقاتش را در زمينه ی فرهنگ توده در مجله ی موسيقی به چاپ می رساند ( تا سال ۱۳۲۰ ). 
۱۳۲۰: در دانشکده ی هنرهای زيبا با عنوان مترجمی به کار می پردازد و تا پايان عمر به همين سمت باقی می ماند؛
بوف کور در روزنامه ی ايران منتشر می شود. 
۱۳۲۱: مجموعه ی داستان سگ ولگرد در تهران منتشر می شود.
۱۳۲۲: همکاری خود را با مجله ی سخن آغاز می کند؛
داستان اب زندگی را منتشر می کند؛
کارنامه ی اردشير پاپکان ( ترجمه از متن پهلوی ) منتشر می شود. 
۱۳۲۳: به چاپ داستان و ترجمه در مجله ی سخن ادامه می دهد ( تا سال ۱۳۲۵ )؛
مجموعه ی ولنگاری منتشر می شود؛
ترجمه های زند و هومن يسن و گزارش گمان شکن را از پهلوی منتشر می کند. 
۱۳۲۴: عضويت در انجمن روابط فرهنگی ايران و اتحاد جماهير شوروی را می پذيرد و از اعضای فعال هيئت تحريريه ی مجله ی پيام نو که ناشر افکار اعضای انجمن است می شود؛
به عضويت هيئت مديره ی « نخستين کنگره ی نويسندگان ايران » در می آيد؛
کتاب حاجی آقا جزو انتشارات مجله ی سخن منتشر می شود؛
به همراه هيئتی برای مدت دو ماه به ازبکستان شوروی سفر می کند؛
جلسه ی بزرگداشت صادق هدايت در خانه ی فرهنگ انجمن روابط فرهنگی ايران و اتحاد جماهير شوروی تشکيل می شود و در آن بزرگ علوی درباره ی او سخنرانی می کند و يزدان بخش قهرمان و مريم فيروز دو داستان از نوشته های او را قرائت می کنند. 
۱۳۲۵: افسانه ی آفرينش در پاريس به چاپ می رسد؛
داستان کوتاه فردا در پيام نو منتشر می شود.
۱۳۲۷: گروه محکومين اثر کافکا، ترجمه ی حسن قائميان، با مقدمه ای از صادق هدايت تحت عنوان پيام کافکا در تهران منتشر می شود.
۱۳۲۸: صادق هدايت توسط ژوليو کوری برای شرکت در نخستين « کنگره ی جهانی حمايت از صلح » دعوت می شود، اما بر اثر موانع اداری نمی تواند از ايران خارج شود. او برای ژوليو کوری پيامی می فرستد به اين مضمون: « امپرياليست ها کشور ما را به زندان بزرگی مبدل ساخته اند. سخن گفتن و درست انديشيدن جرم است. من نظر شما را در دفاع از صلح می ستايم. » او ايرج اسکندری را به نمايندگی از طرف خود به کنگره ی صلح می فرستد. 
۱۳۲۹: انتشار ترجمه ی داستان مسخ با همکاری حسن قائميان؛
در اواخر پاييز به پاريس می رود.
۱۳۳۰: در روز ۱۹ فروردين، در سن چهل و هشت سالگی، در آپارتمان اجاره ای خود در خيابان شامپيونه شماره ی ۳۷ مکرر، با گاز خودکشی می کند؛
در روز ۲۷ فروردين، جسدش را پس از توقف کوتاهی در مسجد پاريس، در گورستان پرلاشز به خاک سپرده می شود.

بیمارستان مرحوم دکتر"حسنعلی فاتح نژاد" در محل بلوار گلستان شهر شیراز و در مسیر آرامگاه حافظ و سعدی قرار دارد که از سال 74 تاکنون به مخروبه‏ای تبدیل شده و با وجود گودالی بزرگ در محوطه بیرونی آن، به مرکزی برای زباله و تجمع حیوانات ولگرد و معتادان تبدیل شده است.
این بیمارستان پیش از این در اختیار نیروی دریایی سپاه بود اما با تخریب هم اکنون هیچ حفاظتی از آن صورت نمی‏گیرد و سپاه پاسداران نیز به طور کامل آن را رها کرده تا جایی که بخشی از تأسیسات زیربنایی آن به سرقت رفت. 

«علی اکبر رامجردی» مدیرعامل مجمع خیرین تأمین سلامت استان فارس درباره آخرین وضعیت بیمارستان تخریب شده فاتح نژاد در بلوار گلستان شهر شیراز گفت: ساختمان این بیمارستان موقوفه است که متولی آن نیروی دریایی و سپاه پاسداران و ناظر آن خانواده مرحوم دکتر فاتح نژاد است.
وی با بیان اینکه این بیمارستان در زمان جنگ خدمات زیادی ارائه داده است، خاطرنشان کرد: مانع اصلی برای بازسازی این بیمارستان وقف نامه آن است، چرا که برای احداث آن باید هیأت امنا خیریه تشکیل داد و با وقف نامه موجود امکان تشکیل هیأت امنا و نظارت بر آن وجود ندارد.

دکتر رامجردی افزود: به اداره کل اوقاف پیشنهاد داده ایم که با تغییر وقف نامه اراضی این بیمارستان را در اختیار مجمع خیرین تأمین سلامت قرار دهند.
وی اظهار کرد: در منطقه شمال شرق شیراز به یک بیمارستان نیاز داریم و تلاش می کنیم که در محل بیمارستان فاتح نژاد احداث شود، در غیر این صورت با تلاش ریاست دانشگاه علوم پزشکی شیراز بیمارستان جدیدی در همین منطقه و در زمین دیگری احداث خواهد شد.